Matka Boża Bolesna
13
SANKTUARIUM MATKI BOŻEJ LICHEŃSKIEJ


 

Sanktuarium
 

Wizerunek Matki Bożej

Wizerunek Matki Bożej Licheńskiej znajduje się w głównym ołtarzu bazyliki mniejszej w Licheniu Starym. Jest to olejna kopia obrazu Matki Bożej z Rokitna Wielkopolskiego. Namalowany został w drugiej połowie XVIII w. nieznany z imienia i nazwiska artysta na cienkiej, modrzewiowej desceukazał pełną smutku Najświętszą Maryję Pannę. Przymknięte, spuszczone oczy nadają młodej i delikatnej twarzy o perłowo-różowej karnacji wyraz melancholijnego zamyślenia. Maryja spogląda na rozpostartego na Jej piersiach orła białego w koronie. Głowa Jej okryta jest spływającą na ramiona złotą szatą, bogato zdobioną ornamentami roślinno-kwiatowymi, wysadzaną rozetami z ozdobnych kamieni. Brzegi szaty przyozdobione zostały symbolami męki Pańskiej. Nad głową Maryi dwie postacie anielskie unoszą koronę. Cudowny Obraz w 1967 roku udekorował papieską koroną Prymas Tysiąclecia kard. Stefan Wyszyński.

Niezwykły jest fakt, iż
ten malutki obrazek, przeznaczony pierwotnie do prywatnych modlitw, stał się obiektem kultu. Płynąca z niego moc daje nadzieję każdemu, kto przed nim uklęknie, spojrzy w oczy Matki Najświętszej i powierzy się Jej matczynej opiece. Za przyczyną Maryi dokonują się cudowne uzdrowienia nie tylko ciała, ale przede wszystkim duszy. Wota zawieszone w prezbiterium bazyliki licheńskiej są świadectwem wysłuchanych modlitw i próśb.
Obraz kilka razy był odnawiany, jednakże twarz Matki Bożej pozostała nienaruszona. Ostatnim, najbardziej gruntownym pracom konserwatorskim poddano go w listopadzie 1965 r. przed uroczystą koronacją. Właściwy blat obrazu o wymiarach 9,5 x 15,5 cm został wpuszczony w otwór wyżłobiony w większej desce, posiadającej wymiary 16 x 25 cm, przez co powiększono jego pierwotna wielkość.

 Ocena artystyczna obrazu Błogosławionej Dziewicy Maryi w Licheniu
(dokonana przez Jerzego Pietrusińskiego, mgr historii sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie).

W kościele parafialnym pod wezwaniem św. Doroty w Licheniu (woj. Poznań, pow. Konin, diec. włocławska) w górnej części wielkiego ołtarza znajduje się obraz nazywany Obrazem Matki Bożej Licheńskiej. Ten wsławiony cudami wizerunek, już od dawna czczony (o czym świadczą wota), ocenię pobieżnie pod kątem sztuki. Pracy tej podjąłem się na prośbę Zgromadzenia Księży Marianów, którzy obraz ten przedstawili mi do fachowej oceny. Obraz Błogosławionej Dziewicy Maryi namalowany jest farbami olejnymi, częściowo z użyciem pozłoty, na deseczce powleczonej kredą, obejmującej powierzchnię 9,5 x 15,5 cm. Ponieważ obraz ten był długo zakryty sukienką, stąd wygląd jego zakrytej części jest nieznany.

Obraz ukazuje górną część postaci Maryi, z głową nieco zwróconą na lewo (a prawo, gdy się nań spogląda) jednocześnie pochyloną ku dołowi. Przymknięte i spuszczone oczy nadają młodziutkiej i delikatnej twarzy o perłowo-różowej karnacji, wyraz melancholijnego zamyślenia (może też przejęcia, albo zadumy). Głowa Maryi okryta jest spływającą na ramiona szatą, błyszczącą złotem, bogato ozdobioną ornamentami roślinno-kwiatowymi i wysadzaną rozetami z ozdobnych kamieni. Rząd drogich kamieni znajduje się również na szacie otaczającej twarz Maryi. Brzegi zawieszonej na głowie szaty, po obu stronach tej drogocennej materii, przyozdobione zostały symbolami Męki Pańskiej. Między tymi symbolami - niektóre z nich są słabo widoczne - po lewej stronie ( gdy się patrzy ) znajdują się: gwoździe, ciernie, krzyż, włócznia, gąbka, naczynie do umycia rąk, ręka, która wymierzyła podwójny policzek, bicze, kości do gry, baranek paschalny. Po prawej stronie widnieje: podobizna na chuście Weroniki, kogut piejący trzykrotnie, drabina i kielich. Pomiędzy dwoma końcami szaty, szyję Maryi zdobi pięć sznurów pereł. Na piersiach, jakby na małej złoconej tabliczce, (narożniki jej stanowią namalowane kamienie) znajduje się orzeł w koronie, z mało wyraźnym znakiem, lub kamieniem. Nad głową Maryi dwaj zwróceni ku sobie aniołowie, podtrzymujący złotą koronę oprawną w drogie kamienie, a nad nią kula z ozdobnym krzyżem. Ten motyw, jak i płaszczyzna ( obrazu ) jest koloru ciemnozielonego.

Na obrazie dostrzega się ślady świadczące o tym, że obraz podlegał renowacji: powierzchnia zielonego koloru, a także częściowo przemalowani aniołowie ( z dodatkiem mieszaniny farb ). Jednakże sama twarz Maryi pozostała nienaruszona. Na obliczu Maryi można jednak zauważyć warstwę brudu i kurzu, które nieco zmieniają jej kolor. Podobne zmiany są też widoczne bezpośrednio na blacie całego obrazu pokrytego cienką warstwą kurzu. Oprócz tego, obraz jest pełen śladów gwoździ, którymi sukienka była przymocowana do blatu. Ta srebrna blaszka ( sukienka ), składająca się z czterech części, ozdobiona była dziewięcioma drogimi kamieniami okalającymi twarz. Elementami stanowiącymi tę blaszaną ozdobę są motywy zaczerpnięte z obrazu: korona, dwaj aniołowie, szata Maryi ( jej okrycie ). Jednakże niektóre z symbolów będących na obrazie zostały tu pominięte: np. orzeł, czy niektóre symbole Męki. Te ozdoby z blachy zostały wykonane, przez rzemieślników pod koniec XIX wieku.

Właściwy blat obrazu wpuszczono w otwór wyżłobiony w większej deseczce posiadającej wymiary 16 x 25 cm, przez co powiększono pierwotne wymiary obrazu. Cała postać Maryi została osłonięta purpurą ( inaczej niż to było na początku ), spoza której widoczna była jedynie twarz Maryi. Aniołowie ( w inny sposób niż wcześniej ) podtrzymują koronę. Obraz był więc poddany renowacji, lecz sposób przeprowadzenia tej konserwacji nie odpowiada współczesnym kryteriom. Do omawiania stanu obrazu powrócimy jeszcze pod koniec tej ekspertyzy.

Nie znam źródeł dotyczących historii obrazu, poza wiadomościami zawartymi w książeczce Ks. A. Dobruckiego: "Arka Noego, czyli krótka wiadomość o obrazieMatki Boskiej Licheńskiej, słynącym łaskami." ( Włocławek 1946, s. 17- 27 ), dlatego mogę przyjąć, że obraz przyniesiony został do Lichenia przez Tomasza Kłossowskiego, kowala zamieszkałego we wsi Izabelin, około połowy XIX w. On to - jak głosi wieść - wracając, jako pielgrzym z Częstochowy, przyniósł ze sobą obraz z nieznanego miejsca. Najpierw obraz doznawał czci w jego domu, następnie zawiesił go w lesie na drzewie, a w 1852 r. został umieszczony w świątyni parafialnej. Oprawiony w złocone ramy, z obudową na wzór kapliczki, wykonaną w stylu eklektycznym ( dominującym w drugiej połowie XIX w. ), w której znajdował się do dnia dzisiejszego.

Wiele danych wskazuje na to, że cudowny obraz namalowany został przez polskiego artystę. Jednakże bez szczegółowych badań nie da się ustalić w jakim czasie i miejscu zostało to dokonane. Ogólnie można powiedzieć, że obraz mógł powstać ok. XVIII wieku, co zdaje się potwierdzać "Katalog Zabytków Sztuki w Polsce" ( T. 5 woj. Poznańskie, z. 8, pow. Koniński, opr. J. Eckhardtówna, J. Orańska, Warszawa 1952, s. 18. ). Katalog podaje, że o obrazie wzmiankowano na początku XIX w. Ubolewać należy, że autorzy katalogu nie podjęli się dokładnej ekspertyzy wizerunku. Można przecież już wiele powiedzieć na podstawie fotokopii dzieła, nawet, gdy z powodu zakrycia sukienką obraz w większej części nie jest znany. Przecież i dzieła najsławniejszych twórców bada się niekiedy na podstawie twarzy, ponieważ często resztę dzieła malowali gorsi artyści.

W dawnych czasach sztuka malarska uprawiana była przez rzemieślników w miejskich kolegiach i w klasztorach. Jedne obrazy przeznaczone były dla kościołów, lub też sprzedawane były na rynku, prywatnym odbiorcom. Sposób malowania obrazu jest średniowieczny, albo naśladujący starożytny styl. Po Soborze Trydenckim sposób malowania postaci Maryi podlegał różnym eksperymentom, a twórcy różnych cudownych obrazów najczęściej naśladowali obraz Jasnogórski. Obraz Licheński jest kopią cudownego obrazu z Rokitna leżącego na Pomorzu Zachodnim. Przypuszcza się, że obraz ten namalowany był w pracowni Holenderskiej na początku XVI w. i w poł. XVI w. znalazł się w Rokitnie za sprawą Kazimierza Opalewskiego, opata cysterskiego w Bledzewie, ponieważ Cystersi od 1661 roku zarządzali parafią w Rokitnie. Od początku obraz doznawał czci, jednakże wzrost kultu nastąpił po r. 1670, kiedy to specjalna komisja uznała obraz za cudowny. Następnego roku został on ukazany królowi polskiemu, Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu. W tym to czasie ( względnie już w XVIII w. ) obraz zakryty został sukienką przyozdobioną w drogie kamienie na którym dwaj aniołowie podtrzymywali koronę nad głową Maryi, a na Jej piersiach widniał biały orzeł, z napisem "Udziel Panie Pokoju dniom naszym" ( Da pacem, Domine, diebus nostris ). ( Por. A. Brosig, "Imagines miraculosae.", Poznań 1935; G. Chmarzyński i St. Wiliński "Kraina międzyrzecka - sztuka." W: "Ziemia Lubuska." pr. zbior. Poznań 1950; oraz z literatury pobożnościowej: Z. W. "Cudowny Obraz Matki Boskiej w Rokitnie" Gorzów 1949 s.31).

Ten mały obraz (27 x 40 cm), który przeznaczony był dla kultu prywatnego wkrótce jednak zaczął doznawać wielkiej czci. Papieża Pius VI (bullą wydaną w 1786 r.) obdarzył pielgrzymujących do Rokitna specjalnym odpustem, skutkiem czego kopie obrazu bardzo się rozpowszechniły.

Obraz Matki Bożej Licheńskiej jest zapewne kopią obrazu z Rokitna przybranego w szatę z orłem, której z początku brakowało na obrazie malowanym przez Holendrów. Orzeł ten umieszczony został na obrazie, po ślubach złożonych przez króla Jana Kazimierza w 1656 r., po zwycięstwie Jasnogórskim. Z tej to okazji cały Naród Polski, każdego roku oddaje się w obronę Bogarodzicy - Królowej Polski. Malarz obrazu licheńskiego naśladował dość dokładnie Obraz Rokitniański, co do układu, jak i myśli przewodniej. Oddał on prawie taką samą twarz, wzmocnił postać złotymi elementami i przyozdobił symbolami Męki Pańskiej. Wszystko to namalował na cienkiej deseczce, ponieważ służyć to miało prywatnej pobożności jakiegoś pielgrzyma. Biały orzeł umieszczony na Obrazie Licheńskim, oraz inne tego rodzaju symbole odnosimy do XVIII w. Uznaję więc, że ten obraz bądź w drugiej połowie XVIII wieku, lub pod jego koniec został namalowany ( najprawdopodobniej po wydaniu bulli Piusa VI w 1786 roku ). Biorąc pod uwagę, że poza środkową Polską nie zachowały się żadne inne obrazy przypominające obraz z Rokitna, dlatego tenże obraz uważam za jego kopię.
      
Przejdę teraz do omówienia niektórych motywów obrazu. Zauważam, że pewne tematy obrazu odpowiadają pochodzącym ze średniowiecza, lub wywodzącym się z Bizancjum. Mówiąc najbardziej ogólnie na obrazie dominują dwie przewodnie myśli: godność królewska Maryi i zapowiedź Męki. Pierwszą, wyraża korona, podtrzymywana przez aniołów, co znajduje się w sztuce malarskiej wieków średnich, lub nieco później. Znak orła - uważany za godło Królestwa i Rzeczpospolitej - wskazuje na Bogurodzicę, jako Królową Korony Polskiej. Drugą myśl przewodnią wyraża oblicze Maryi i symbole Męki Pańskiej ozdabiające jej szatę. Twarz nasuwa myśl o cierpieniu - Maryja przejęta jest przyszłymi cierpieniami jej synów. Narzędzia Męki Pańskiej "Arma Christi" ( wg idei średniowiecznych mówiących o współcierpieniu i współodkupieniu ) odnoszono do Maryi. Współbrzmią one z sentencją: "Arma Passionis Christi se armavit Maria Quando contra Diaboli pugnam se preparavit" - Narzędziami Męki Chrystusa uzbroiła się Maryja, gdy przeciw atakom diabła się sposobiła.

Powyższe rozważania zamykam krótkim streszczeniem wniosków i zaleceniami:
- Obraz MB z Lichenia wykonany został w Wielkopolsce, w pracowni zakonnej lub warsztacie rzemieślniczym, prawdopodobnie w ostatniej ćwierci XVIII w., jako kopia cudownego obrazu z Rokitna.
- Ideową treść dzieła zawierają dwa główne przesłania: Maryja jako Królowa Korony Polskiej i rzadziej spotykany w ikonowych ujęciach element Męki.
- Obraz może być zaliczony między cenne zabytki tak pod względem wzniosłej wymowy, jak i poprawnego artystycznie wykonania świeżo odradzającego się malarstwa w Polsce.
- Ten mały obrazek przeznaczony był do prywatnej pobożności, jednak szybko stał się obiektem szerszego kultu, co spowodowało szereg niekorzystnych zmian i uszkodzeń dzieła, które dzięki lekkim zabiegom jakiegoś konserwatora mogą być usunięte. A więc należy: usunąć późniejszą farbę; oczyścić obraz; uzupełnić fakturę obrazu i zabezpieczyć go wyjmując z deseczki, do której był przytwierdzony; przywrócić pierwotny wygląd uwzględniając reguły konserwacji, które pozwalają na umieszczenie (lecz nie bezpośrednio na obrazie) ozdób i innych podrzędnych dodatków, takich jak korona czy inne.

Warszawa 1965
Jerzy Pietrusiński magister Historii Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

26 lipca 2016
Wtorek


Wspomnienie świętych Joachima i Anny,
rodziców Najświętszej Maryi Panny

Światowe Dni Młodzieży

PROGRAM POSŁUGI

Bazylika
Msze Święte
6.00, 7.30, 10.00, 12.00, 16.00, 19.00
Nabożeństwa
kościół górny - nawa główna:
Różaniec 18.00
Apel Maryjny 21.00
kościół dolny - kaplica Trójcy Świętej:
Adoracja Najświętszego Sakramentu: 14.00 – 16.00
Koronka do Miłosierdzia Bożego: 15.00

Kościół św. Doroty
Msze Święte
7.00, 17.00,
Nabożeństwo
Nieszpory za zmarłych: 17.30
 
Kościół Matki Bożej
Dziesięciu Cnót Ewangelicznych

Msza Święta
7.30

Imieniny obchodzą:
Anna, Grażyna, Mirosława

Zwykły okres liturgiczny
I tydzień psałterza
Kolor szat liturgicznych: biały
Rok liturgiczny: C, II

CZYTANIA Z DNIA
Pierwsze czytanie: Jr 14, 17-22
Psalm responsoryjny: Ps 79 (78): 8-9, 11 i 13
Ewangelia: Mt 13, 36-43
realizacja LM Internet  LM Internet